კვლევის ეთიკა
კვლევის ეთიკის ზოგადი პრინციპები
ადამიანებზე ჩატარებული ყველა კვლევა უნდა ჩატარდეს უნივერსალურად აღიარებული ეთიკური პრინციპების შესაბამისად, კერძოდ:
ავტონომიის პრინციპი ხორციელდება თავისუფალი და ინფორმირებული თანხმობის პროცესის მეშვეობით, რომლის გაუქმებაც შეიძლება ნებისმიერ დროს. პოტენციურ კვლევის მონაწილეს უნდა მიეწოდოს შესაბამისი, ზუსტი და გასაგები ინფორმაცია კვლევითი პროექტის შესახებ, სანამ ის გადაწყვეტს კვლევაში მონაწილეობის მიღებას.
სარგებლიანობის პრინციპები მოიცავს მორალურ ვალდებულებას, კვლევამ მაქსიმალურად გაზარდოს პოტენციური სარგებელი და მინიმუმამდე დაიყვანოს პოტენციური ზიანი. კვლევითი პროექტის დიზაინი უნდა იყოს გონივრული და აკმაყოფილებდეს სამეცნიერო ხარისხის მიღებულ კრიტერიუმებს, ხოლო მკვლევარებმა უნდა აჩვენონ კომპეტენცია, ჩაატარონ კვლევა შესაბამისი პროფესიული ვალდებულებებისა და სტანდარტების შესაბამისად და უზრუნველყონ კვლევის მონაწილეთა სათანადო დაცვა.
შერჩევის კრიტერიუმები უნდა იყოს დაკავშირებული კვლევის მიზანთან და არა მხოლოდ დაფუძნებული, მაგალითად, თანხმობის მიღების სიმარტივეზე.
კვლევის ეთიკურობის განხილვამ ხელი უნდა შეუწყოს რისკების მინიმიზაციისა და სარგებლის მაქსიმიზაციას, ამავდროულად უზრუნველყოს პიროვნების პატივისცემა და უზრუნველყოს საუკეთესო შესაძლო რეაგირება, რათა თავიდან აიცილოს გაუმართლებელი ზიანი და არ შეაფერხოს პოტენციურად სასარგებლო კვლევა.
კვლევის განაცხადში დეტალურად უნდა იყოს აღწერილი რისკების დონე და ტიპი, რომელთა წინაშეც შეიძლება აღმოჩნდნენ მონაწილეები.
მოსალოდნელი რისკების იდენტიფიცირება
კომიტეტმა უნდა განსაზღვროს რისკების ბუნება, მახასიათებლები და მასშტაბები კვლევის ეთიკის კომიტეტისთვის წარდგენილ კვლევის გეგმის შესაბამისად. კომიტეტმა ყურადღებით უნდა განიხილოს გეგმაში მოცემული რისკების აღწერა, მაგრამ არ უნდა ჩათვალოს, რომ ეს აღწერა აუცილებლად ზუსტი ან სრულია.
მოსალოდნელი სარგებლის იდენტიფიცირება
კვლევითი ჩარევები, რომლებიც, სავარაუდოდ, მომავალში საზოგადოებისთვის სასარგებლო სამეცნიერო ინფორმაციის მოპოვებას გამოიწვევს, გონივრული უნდა იყოს მიღებული ცოდნის მნიშვნელობის მიმართ, შესაბამის რისკებთან შედარებით.
კვლევის სუბიექტებისთვის რისკების შეფასებისას უნდა იქნას გათვალისწინებული:
ფიზიკური მთლიანობის რისკები, მათ შორის ექსპერიმენტულ პრეპარატებთან და მკურნალობასთან დაკავშირებული რისკები და კვლევაში გამოყენებული სხვა ჩარევები.
ფსიქოლოგიური რისკები: მაგალითად, კითხვარი შეიძლება წარმოადგენდეს რისკს, თუ ის ეხება ტრავმულ მოვლენებს ან განსაკუთრებით სტრესულ მოვლენებს.
სოციალური, სამართლებრივი და ეკონომიკური რისკები: მაგალითად, თუ კვლევის დროს შეგროვებული კონფიდენციალური ინფორმაცია შემთხვევით გახმაურდება, მონაწილეებს შეიძლება შეექმნათ დისკრიმინაციისა და სტიგმატიზაციის რისკი.
საზოგადოებისთვის რისკების შეფასებისას უნდა იქნას გათვალისწინებული:
კვლევის შედეგად გარკვეული ეთნიკური ან მოსახლეობის ჯგუფები შეიძლება განიცდიდნენ დისკრიმინაციას ან სტიგმატიზაციას, განსაკუთრებით თუ ამ ჯგუფების წევრები იდენტიფიცირებულნი არიან, როგორც კონკრეტული დაავადების ჩვეულებრივზე მაღალი რისკის მქონე პირები.
კვლევამ შეიძლება გავლენა მოახდინოს არსებულ ჯანდაცვის სისტემაზე: მაგალითად, კვლევაზე გამოყოფილმა ადამიანურმა და ფინანსურმა რესურსებმა შეიძლება ყურადღება გადაიტანოს საზოგადოებაში ჯანდაცვის სხვა აქტუალური საჭიროებებიდან.
ავტონომია
ავტონომიის პრინციპი ხორციელდება თავისუფალი და ინფორმირებული თანხმობის პროცესის მეშვეობით, რომლის გაუქმებაც შეიძლება ნებისმიერ დროს. პოტენციურ კვლევის მონაწილეს უნდა მიეწოდოს შესაბამისი, ზუსტი და გასაგები ინფორმაცია კვლევითი პროექტის შესახებ, სანამ ის გადაწყვეტს კვლევაში მონაწილეობის მიღებას.
სარგებლიანობა
სარგებლიანობის პრინციპები მოიცავს მორალურ ვალდებულებას, კვლევამ მაქსიმალურად გაზარდოს პოტენციური სარგებელი და მინიმუმამდე დაიყვანოს პოტენციური ზიანი. კვლევითი პროექტის დიზაინი უნდა იყოს გონივრული და აკმაყოფილებდეს სამეცნიერო ხარისხის მიღებულ კრიტერიუმებს, ხოლო მკვლევარებმა უნდა აჩვენონ კომპეტენცია, ჩაატარონ კვლევა შესაბამისი პროფესიული ვალდებულებებისა და სტანდარტების შესაბამისად და უზრუნველყონ კვლევის მონაწილეთა სათანადო დაცვა.
სამართლიანობა
შერჩევის კრიტერიუმები უნდა იყოს დაკავშირებული კვლევის მიზანთან და არა მხოლოდ დაფუძნებული, მაგალითად, თანხმობის მიღების სიმარტივეზე.
კვლევის ეთიკურობის განხილვამ ხელი უნდა შეუწყოს რისკების მინიმიზაციისა და სარგებლის მაქსიმიზაციას, ამავდროულად უზრუნველყოს პიროვნების პატივისცემა და უზრუნველყოს საუკეთესო შესაძლო რეაგირება, რათა თავიდან აიცილოს გაუმართლებელი ზიანი და არ შეაფერხოს პოტენციურად სასარგებლო კვლევა.
კვლევის განაცხადში დეტალურად უნდა იყოს აღწერილი რისკების დონე და ტიპი, რომელთა წინაშეც შეიძლება აღმოჩნდნენ მონაწილეები.
რისკის/სარგებლის შეფასების ფაზებია:
მოსალოდნელი რისკების იდენტიფიცირება
კომიტეტმა უნდა განსაზღვროს რისკების ბუნება, მახასიათებლები და მასშტაბები კვლევის ეთიკის კომიტეტისთვის წარდგენილ კვლევის გეგმის შესაბამისად. კომიტეტმა ყურადღებით უნდა განიხილოს გეგმაში მოცემული რისკების აღწერა, მაგრამ არ უნდა ჩათვალოს, რომ ეს აღწერა აუცილებლად ზუსტი ან სრულია.
მოსალოდნელი სარგებლის იდენტიფიცირება
კვლევითი ჩარევები, რომლებიც, სავარაუდოდ, მომავალში საზოგადოებისთვის სასარგებლო სამეცნიერო ინფორმაციის მოპოვებას გამოიწვევს, გონივრული უნდა იყოს მიღებული ცოდნის მნიშვნელობის მიმართ, შესაბამის რისკებთან შედარებით.
კვლევის სუბიექტებისთვის რისკების შეფასებისას უნდა იქნას გათვალისწინებული:
ფიზიკური მთლიანობის რისკები, მათ შორის ექსპერიმენტულ პრეპარატებთან და მკურნალობასთან დაკავშირებული რისკები და კვლევაში გამოყენებული სხვა ჩარევები.
ფსიქოლოგიური რისკები: მაგალითად, კითხვარი შეიძლება წარმოადგენდეს რისკს, თუ ის ეხება ტრავმულ მოვლენებს ან განსაკუთრებით სტრესულ მოვლენებს.
სოციალური, სამართლებრივი და ეკონომიკური რისკები: მაგალითად, თუ კვლევის დროს შეგროვებული კონფიდენციალური ინფორმაცია შემთხვევით გახმაურდება, მონაწილეებს შეიძლება შეექმნათ დისკრიმინაციისა და სტიგმატიზაციის რისკი.
საზოგადოებისთვის რისკების შეფასებისას უნდა იქნას გათვალისწინებული:
კვლევის შედეგად გარკვეული ეთნიკური ან მოსახლეობის ჯგუფები შეიძლება განიცდიდნენ დისკრიმინაციას ან სტიგმატიზაციას, განსაკუთრებით თუ ამ ჯგუფების წევრები იდენტიფიცირებულნი არიან, როგორც კონკრეტული დაავადების ჩვეულებრივზე მაღალი რისკის მქონე პირები.
კვლევამ შეიძლება გავლენა მოახდინოს არსებულ ჯანდაცვის სისტემაზე: მაგალითად, კვლევაზე გამოყოფილმა ადამიანურმა და ფინანსურმა რესურსებმა შეიძლება ყურადღება გადაიტანოს საზოგადოებაში ჯანდაცვის სხვა აქტუალური საჭიროებებიდან.